Sındırgı’nın Depremde Yıkılan Tarihi Eseri: Sitti Hatun Camii

Zağnos Paşa ailesinin Balıkesir ve çevresinde çok sayıda hayır eseri ve kalıcı hizmet bıraktığı bilinmektedir. Zağnos Paşa Vakfı’nın kuruluş amacı ve şartlarını ayrıntılı biçimde ortaya koyan, Hicri 866 (1462) tarihli ve uzun yıllar izine rastlanamayan vakfiye belgesine göre; Sındırgı’da, Simav Çayı çevresinde yer alan pirinç tarlaları vakfa ait araziler arasında bulunmaktadır. Söz konusu vakfiyede, bu arazilerden elde edilen gelirler başta olmak üzere birçok mal ve kazancın, Sındırgı’daki Sitti Hatun Camii’nde yürütülen mukaddes hizmetler için tahsis edilmesi şart koşulmuştur.

Ancak Sındırgı Sitti Hatun Camii, 29 Ocak 1898 tarihinde meydana gelen ve “büyük zelzele” olarak anılan depremde tamamen yıkılmıştır. Balıkesir merkezini, çevredeki ova köylerini, Bigadiç, Kepsut ve kısmen Sındırgı ilçesini etkileyen bu şiddetli deprem, can kaybından ziyade ciddi maddi hasarlara yol açmıştır. Aynı depremde Balıkesir’deki Zağnos Paşa Camii’nin de çatısının çöktüğü ve ağır hasar gördüğü bilinmektedir.

Sındırgı Sitti Hatun Camii’nin vakıf kayıtlarında açıkça yer almasına rağmen günümüzde yerinin bilinmemesi, hatta konumuna dair herhangi bir kaydın bulunmaması, bu yapıyı Sındırgı’nın “kayıp camii” hâline getirmektedir. Bu durum, hem tarih hem de vakıf kültürü açısından araştırılmaya değer önemli bir boşluk olarak karşımıza çıkmaktadır. Öte yandan, Zağnos Paşa’nın eşi —Fatih Sultan Mehmed’in ablası— ile kızı Sitti Hatun’a ait türbe, Balıkesir İli Halalca Köyü’nde yer almakta olup 2022 yılında restore edilerek yeniden ziyarete açılmıştır.

Merhumların adeta vasiyetleri ulvi bir hayatın nişanesi gibidir. Vakfiye; “Vakıfenin vefatından sonra, anısı için türbesinde gece ve gündüz nöbetleşe tehlil ve tesbih okunması şart koşulmuştur. Her nöbette adı geçen kişilerden dört kişinin hazır bulunması meşru kabul edilmiştir. Vakfın gelirinden, Sındırgı kasabasında bulunan cami-i şerifte görev yapan imama her yıl yüz elli dirhem, hatibe yine her yıl yüz elli dirhem; caminin kandil yağları ve hasırları için ise her yıl yüz dirhem tahsis edilmiştir. Tehlil ve tesbih okuyanların her birine günlük birer dirhem, türbedara günlük bir dirhem verilmesi hükme bağlanmış; güzel sesli olup her cuma gecesi tehlil ve tesbihten sonra na‘t ve Resûlullah’a medhiye okuyan kişi için ise aylık on beş dirhem ayrılmıştır.

Vakıf gelirlerinden artan miktarın, her yıl Rebîülevvel ayında pazartesi gecesi yapılacak ziyafet için yedi yüz dirhem olarak tahsis edilmesi uygun görülmüştür. Bu gecede mevlid okunması, yemeğin pişirilmesi ve ulema ile salih kimselerin bu yemekten istifade etmesi şart edilmiştir. Ayrıca vakıfenin türbesinde asılı kandillerin sabaha kadar yanması için her gün bir dirhem yağ bedeli ayrılması kararlaştırılmıştır. Vakfa ait gelirleri toplayan kimsenin, hasat zamanı elde edilen pirinç mahsulünden bir şinik miktarını cibayet hakkı olarak alması da şartlar arasında sayılmıştır.

Vakıf masraflarının, şer‘î hükümlere uygun şekilde öncelikle karşılanması şart koşulmuş; tehlil okuyacak kimselerin, okumaya ehil olan azatlılar arasından seçilmesi esas alınmıştır. Bu şartı yerine getirecek azatlı bulunmaması hâlinde görevin başkalarına verilmesi öngörülmüştür. Vakfın tevliyetinin ise vakıfenin vefatından sonra önce oğlu Ali Çelebi’ye, ardından diğer oğlu Mehmet Çelebi’ye; daha sonra bunların oğullarının ve kızlarının en salih olanlarına, nesilden nesile devam etmek üzere intikal etmesi düzenlenmiştir. Bu silsilenin sona ermesi hâlinde ise, adı geçenlerin azatlılarının ve onların nesillerinin en salih olanlarına tevliyetin bırakılması şart edilmiştir.”

Sonuç olarak özetle

Zağnos Paşa ailesinin Balıkesir çevresindeki köklü hayır faaliyetlerini belgeleyen 1462 tarihli vakfiyeye göre, Sındırgı’daki pirinç tarlalarından elde edilen gelirler Sitti Hatun Camii’nin hizmetlerine ayrılmış; ancak bu tarihi yapı, 29 Ocak 1898’deki “büyük zelzele” sırasında tamamen yıkılarak zamanla konumunun unutulmasıyla Sındırgı’nın “kayıp camisi” haline gelmiştir. Günümüzde yeri tam olarak bilinmeyen bu camiye karşılık, Zağnos Paşa’nın kızı Sitti Hatun’un Balıkesir Halalca Köyü’nde bulunan türbesi, 2022 yılında restore edilerek bölgenin tarihi mirasını yaşatmak üzere yeniden ziyarete açılmıştır. Allah onlardan razı olsun.

Foto  1. Foto YZ ile üretilmiştir.